Đá thạch anh là gì? Thạch anh (tiếng Anh: quartz) là khoáng vật silic đioxit, công thức SiO2, cứng 7 trên thang Mohs và là một trong những khoáng vật phổ biến nhất trên Trái Đất. Thạch anh trắng, tím, vàng, hồng, khói hay tóc vàng đều là cùng một khoáng vật; chúng khác nhau ở vết tạp chất, bức xạ tự nhiên và bao thể bên trong. Phần hợp mệnh, ý nghĩa trong bài theo quan niệm ngũ hành, mang tính tham khảo.
Đá thạch anh là gì? Thành phần, độ cứng và đặc tính
Thạch anh là tinh thể silic đioxit (SiO2), cứng 7 Mohs, ánh thủy tinh, khi vỡ tạo vết cong như vỏ sò. GIA (Viện Ngọc học Hoa Kỳ) ghi thạch anh tím, hồng, vàng đều là khoáng vật thạch anh, độ cứng 7.
| Đặc tính | Thạch anh |
|---|---|
| Thành phần hoá học | Silic đioxit, SiO2 |
| Độ cứng Mohs | 7 (thạch anh chính là khoáng vật mốc của bậc 7) |
| Tỷ trọng | Khoảng 2,65 |
| Cát khai, vết vỡ | Không có cát khai; vỡ dạng vỏ sò |
| Ánh | Ánh thủy tinh |
| Độ phổ biến | Nhiều thứ hai trong thạch quyển, sau nhóm fenspat |
Số liệu theo GIA và Wikipedia (mục Quartz). Cứng 7 nên khó trầy khi dùng thường ngày, nhưng vẫn mẻ nếu va mạnh.
Vì sao đồng hồ cũng ghi chữ “quartz”?
Chữ “quartz” trên đồng hồ chính là thạch anh. Thạch anh có tính áp điện (sinh điện thế khi bị nén), do anh em Curie phát hiện năm 1880, nên miếng thạch anh cắt chuẩn được dùng làm bộ dao động đếm giờ; loại dùng trong điện tử gần như đều là tinh thể tổng hợp. Đây là tính chất kỹ thuật, không phải bằng chứng cho những lời nói về “năng lượng” của vòng đá.
Thạch anh tinh thể và thạch anh vi tinh thể (chalcedony, mã não)
Họ thạch anh được chia theo cỡ tinh thể: loại tinh thể lớn nhìn được bằng mắt, thường trong; và loại vi tinh thể gồm hạt cực nhỏ chỉ thấy dưới kính phóng đại, thường đục hoặc mờ như sáp.
- Thạch anh tinh thể (macrocrystalline): thạch anh trắng (pha lê), tím, vàng, hồng, khói, xanh, tóc. Đây là nhóm thường được gọi chung là “đá thạch anh”.
- Thạch anh vi tinh thể (chalcedony): mã não (agate) có vân dải, carnelian đỏ cam do oxit sắt, onyx, jasper đục nhiều tạp chất. Cùng là SiO2 nhưng vẻ ngoài khác hẳn; theo Wikipedia, nhiều mã não bán ngoài thị trường đã được nhuộm màu.
- Đá có gốc thạch anh: đá mắt hổ là thạch anh bọc sợi khoáng vật, tạo dải sáng ánh lụa (xem đá mắt hổ là gì); aventurine là đá thạch anh hạt có mảnh mica fuchsite làm lấp lánh, thường màu xanh lá.
Thạch anh có mấy loại? Bảng các loại thạch anh theo màu
Không có con số cố định, vì thạch anh được gọi tên theo màu và bao thể. Trong trang sức thường gặp chừng chín, mười loại tinh thể, gom ở bảng dưới.
| Loại | Màu thường gặp | Vì sao có màu | Xử lý, lưu ý | Tại Linh Khí Đất Việt |
|---|---|---|---|---|
| Thạch anh trắng, pha lê (rock crystal) | Không màu, trong suốt | Gần như không có tạp chất | Có thể bị chiếu xạ để thành màu khói | Quả cầu để bàn |
| Thạch anh sữa (milky quartz) | Trắng đục | Vô số bao thể lỏng li ti | Đục do bao thể, không phải do nhuộm | Chưa có mẫu sẵn |
| Thạch anh tím (amethyst) | Tím nhạt tới tím đậm | Vết sắt kết hợp bức xạ tự nhiên | Một số viên nhạt màu khi phơi sáng mạnh lâu | Vòng tay |
| Thạch anh vàng (citrine) | Vàng nhạt tới cam nâu | Vết sắt | Phần lớn là thạch anh tím đã nung | Chưa có mẫu sẵn |
| Ametrine | Nửa tím, nửa vàng | Hai vùng màu trong cùng tinh thể | Nguồn tự nhiên chính ở Bolivia | Chưa có mẫu sẵn |
| Thạch anh hồng (rose quartz) | Hồng phấn, mờ sữa | Sợi khoáng vật kích thước nano họ dumortierite | Màu khá ổn định | Vòng tay |
| Thạch anh khói (smoky quartz), morion | Nâu xám tới gần đen | Vết nhôm bị bức xạ tự nhiên | Thạch anh trắng chiếu tia gamma cũng thành màu khói | Chưa có mẫu sẵn |
| Thạch anh xanh lá (prasiolite) | Xanh lá nhạt | Vết sắt | Phần lớn do nung một số thạch anh tím; loại tự nhiên hiếm | Chưa có mẫu sẵn |
| Thạch anh tóc (rutilated, tourmalinated) | Nền trong, sợi vàng, đen, xanh | Bao thể rutile, tourmaline, actinolite | Cẩn thận thủy tinh, nhựa chèn sợi | Vòng tay, tượng tóc vàng |
Nguồn: GIA, Gems & Gemology, Wikipedia.
Thạch anh trắng: dạng tinh khiết của khoáng vật
Thạch anh trắng trong suốt là SiO2 gần như không lẫn tạp chất, còn gọi là pha lê thiên nhiên; vệt rạn, mảng bông bên trong là dấu vết hình thành của từng khối đá.
Ví dụ quả cầu thạch anh trắng để bàn; mẫu cùng dòng ở trang thạch anh trắng.
Thạch anh tím (amethyst): sắt và bức xạ tự nhiên
Màu tím có được khi thạch anh chứa vết sắt và chịu bức xạ yếu từ đất đá xung quanh suốt thời gian địa chất. Theo bài của Thomas Paradise trên Gems & Gemology (1982), khi bị nung, thạch anh tím có thể chuyển sang vàng (citrine) hoặc, với thạch anh tím ở một số mỏ, sang xanh lá.
Vòng tay thạch anh tím của cửa hàng có hạt tím sậm xen tím hồng; mẫu khác ở trang đá thạch anh tím.
Thạch anh vàng (citrine) và ametrine
Theo GIA, citrine có màu vàng tới cam nhờ một lượng nhỏ sắt, và phần lớn citrine trên thị trường là thạch anh tím đã nung. Ametrine là đá nửa tím nửa vàng, thạch anh tím và citrine chung một tinh thể, nguồn chính ở Bolivia. Thạch anh vàng khác thạch anh tóc vàng: một bên vàng ở nền đá, một bên vàng ở sợi bên trong, xem bài thạch anh tóc vàng là gì.
Thạch anh hồng (rose quartz): vì sao mờ như sữa?
Theo GIA, bao thể khoáng vật cực nhỏ khiến thạch anh hồng mờ đục dịu. Nghiên cứu của Goreva, Ma và Rossman (Viện Công nghệ California, American Mineralogist 2001) tách được sợi nano màu hồng gần với khoáng vật dumortierite, nguồn gốc của sắc hồng.
Xem vòng tay thạch anh hồng hoặc trang thạch anh hồng.
Thạch anh khói, thạch anh xanh và thạch anh tóc
Thạch anh khói ngả nâu xám vì vết nhôm bị bức xạ; thạch anh tóc có sợi rutile, tourmaline hay actinolite nằm trong nền trong. Hai nhóm này đã có bài riêng thạch anh tóc xanh và thạch anh khói. Với “thạch anh xanh”, hãy hỏi rõ đó là prasiolite, aventurine, đá nhuộm hay thủy tinh, vì cùng một tên có thể chỉ nhiều vật liệu.
Dòng tóc vàng có tượng Quan Âm thạch anh tóc vàng và vòng tay thạch anh tóc vàng.
Đá thạch anh có tác dụng gì? Câu trả lời trung thực
Tác dụng có cơ sở của thạch anh là tác dụng của vật liệu: cứng, bền, nhiều màu, dễ mài thành hạt, cầu, tượng để đeo hằng ngày và trưng bày; trong kỹ thuật, nó có mặt ở đồng hồ, linh kiện điện tử.
Những lời nói về “năng lượng”, tài vận hay sức khoẻ là quan niệm. Theo các nguồn Ban biên tập đã tra, chưa có bằng chứng khoa học đã qua bình duyệt cho thấy dùng pha lê, đá quý để trị liệu (crystal healing) có hiệu quả. Trong thí nghiệm của nhà tâm lý học Christopher French, người cầm thạch anh thật và người cầm đá giả kể lại cảm giác gần như nhau. Bài đeo vòng ngọc, vòng đá có tác dụng gì phân tích kỹ hơn.
Về ý nghĩa, nhiều người chọn thạch anh vì màu gợi cảm xúc: trắng gợi sự giản dị, hồng gợi tình cảm, tím gợi vẻ trầm lắng. Đó là ý nghĩa biểu tượng, không phải lời hứa về kết quả.
Đá thạch anh hợp mệnh gì? Chọn theo màu
Theo quan niệm ngũ hành, đá hợp mệnh được tính theo màu chủ đạo chứ không theo tên đá, nên mỗi loại thạch anh hợp một nhóm mệnh khác nhau. Cách xếp dưới đây dùng cùng quy ước với bảng màu ngũ hành, mang tính tham khảo.
| Thạch anh | Hành theo màu | Thường gợi ý cho | Nên cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Trắng, trong | Kim | Mệnh Kim, mệnh Thủy | Mệnh Mộc |
| Vàng (citrine), tóc vàng | Thổ | Mệnh Thổ, mệnh Kim | Mệnh Thủy |
| Tím, hồng | Hỏa | Mệnh Hỏa, mệnh Thổ | Mệnh Kim |
| Xanh lá | Mộc | Mệnh Mộc, mệnh Hỏa | Mệnh Thổ |
| Khói đen, xanh dương | Thủy | Mệnh Thủy, mệnh Mộc | Mệnh Hỏa |
Đọc ngược: mệnh Kim chọn thạch anh trắng, tóc vàng; mệnh Thủy chọn trắng; mệnh Hỏa chọn tím, hồng; mệnh Thổ chọn tóc vàng, tím, hồng; mệnh Mộc chọn xanh lá. Tra thêm ở bài đá hợp mệnh gì.
Nhận biết đá thạch anh thật, giả: những điều cần biết nhanh
Hàng giả hay gặp là thủy tinh, nhựa đúc, đá nhuộm; còn thạch anh tổng hợp nuôi thủy nhiệt thì vẫn là thạch anh nhưng do người làm ra. Mẹo tại nhà để phân biệt đá thạch anh thật giả chỉ giúp sàng lọc, không đủ để kết luận.
- Soi bằng kính lúp 10x: bọt khí tròn, vệt xoáy là dấu hiệu quen thuộc của thủy tinh, nhựa.
- Xem màu: màu đều tăm tắp như kính màu, đọng đậm ở lỗ khoan hay vết rạn thì nên hỏi kỹ về nhuộm.
- Đừng thử bằng lửa, dao, hoá chất: dễ làm nứt, xước, phai màu món đồ. Đá canxit (calcite) chỉ cứng 3 Mohs đôi khi bị bán nhầm là thạch anh; muốn biết chắc, hãy mang tới đơn vị giám định độc lập.
Cách chọn đá thạch anh: vòng tay, quả cầu, tượng
Chọn theo mục đích trước (đeo hay trưng), rồi mới đến màu và mệnh.
- Vòng tay: đo cổ tay theo hướng dẫn đo ni tay, cổ tay nhỏ thường hợp hạt nhỏ; xem hạt có mẻ quanh lỗ xâu không.
- Quả cầu, tượng: nhìn dưới đèn để thấy vân, bông, sợi bên trong; chọn chỗ đặt phẳng, chắc, tránh nắng chiếu thẳng.
- Hỏi về xử lý: citrine nung, thạch anh khói chiếu xạ, mã não nhuộm đều phổ biến; người bán nên nói rõ.
- Bảo quản: lau bằng nước ấm pha xà phòng dịu, tránh nắng gắt; xem thêm cách bảo quản vòng ngọc bích và đá quý.
Đá thạch anh tại Linh Khí Đất Việt
Cửa hàng hiện có vòng tay thạch anh tím, thạch anh hồng, thạch anh tóc vàng, tượng Quan Âm thạch anh tóc vàng và quả cầu thạch anh trắng; tất cả gom ở trang đá thạch anh.
Linh Khí Đất Việt hiện chưa có mẫu thạch anh vàng (citrine), thạch anh khói, ametrine hay thạch anh xanh sẵn trên web; nếu bạn cần, nhắn Zalo 090 399 69 11 để được tư vấn và tìm mẫu theo yêu cầu.
Nếu bạn thích thạch anh vàng, có thể tham khảo thạch anh tóc vàng: cùng tông vàng ấm, cùng nhóm Thổ theo quan niệm, khác ở chỗ màu nằm trong sợi rutile. Thích ametrine thì thạch anh tím là lựa chọn gần nhất về tông màu.
Chưa biết chọn thạch anh màu nào? Nhắn Zalo hoặc gọi 090 399 69 11, hoặc ghé 25/9 Nguyễn Công Hoan, Phường Cầu Kiệu, TP.HCM (08:00–20:00) để được gợi ý màu theo mệnh, đo ni tay và xem ảnh, video thật của vòng, quả cầu, tượng đang có. Cách đặt hàng xem ở hướng dẫn mua hàng.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh có mấy loại?
Không có con số chính thức. Theo cỡ tinh thể có hai nhóm: thạch anh tinh thể (trắng, tím, vàng, hồng, khói, xanh, tóc…) và vi tinh thể (chalcedony, mã não, jasper); trong trang sức thường kể chừng chín, mười loại.
Đá thạch anh có tác dụng gì?
Về vật liệu, thạch anh cứng, bền, nhiều màu nên hợp làm vòng, tượng, quả cầu, và được dùng trong đồng hồ, điện tử. Tác dụng về năng lượng, tài lộc, sức khoẻ là quan niệm, chưa có bằng chứng khoa học được bình duyệt.
Đá thạch anh cho mệnh Kim là loại nào?
Theo quan niệm ngũ hành, mệnh Kim hợp màu trắng, xám (bản mệnh) và vàng, nâu đất (Thổ sinh Kim). Vì vậy thạch anh trắng, thạch anh vàng và thạch anh tóc vàng thường được gợi ý; nên cân nhắc màu đỏ, hồng, tím thuộc Hỏa.
Loại thạch anh nào đắt nhất?
Giá phụ thuộc màu, độ trong, kích thước và chế tác của từng viên, nên không loại nào luôn đắt hơn. Theo GIA, thạch anh tím là biến thể được đánh giá cao nhất trong họ thạch anh; với thạch anh tóc, giá trị nằm ở chất lượng sợi.
Thạch anh và pha lê có giống nhau không?
Có hai nghĩa. “Pha lê” tự nhiên là thạch anh trắng trong suốt (rock crystal). Còn pha lê làm ly, đèn chùm thường là thủy tinh pha chì, do người nấu chảy chế tạo, mềm hơn và không phải khoáng vật thạch anh.
Thạch anh tím có bị phai màu không?
Có thể. GIA lưu ý một số thạch anh tím nhạt màu khi phơi ánh sáng mạnh lâu ngày và không chịu nhiệt cao. Hãy cất vòng trong túi vải, tránh bệ cửa sổ hay xe đỗ ngoài nắng.
Phần ý nghĩa và hợp mệnh của đá thạch anh trong bài trình bày theo quan niệm ngũ hành, mang tính tham khảo. Đá quý không thay thế cho chăm sóc sức khoẻ hay điều trị y tế.