Cách bảo quản vòng ngọc bích gói gọn trong ba việc: tháo vòng khi làm việc nặng hoặc dùng hóa chất, lau bằng khăn mềm sau khi đeo và rửa bằng nước ấm pha xà phòng nhẹ khi bám bẩn, cất riêng từng món để đá cứng không cọ xước đá mềm. Bài tổng hợp theo hướng dẫn của Viện Ngọc học Hoa Kỳ (GIA), kèm cách giữ từng loại món và chuyện “đánh bóng” ngọc, cẩm thạch, mắt hổ.
5 nguyên tắc bảo quản ngọc bích và đá quý
Phần lớn hư hỏng của ngọc, đá quý đến từ va đập, hóa chất, nhiệt và cọ xát giữa các món.
- Tháo ra khi dễ va đập: làm việc nhà, xách đồ nặng, tập thể thao.
- Tránh hóa chất: GIA khuyên tháo trang sức trước khi xuống hồ bơi có clo hoặc dùng chất tẩy rửa; keo xịt tóc, kem dưỡng, nước hoa cũng chứa hóa chất có thể hại đá mềm.
- Tránh nhiệt cao: không để vòng gần bếp hay trên taplo ô tô ngoài nắng.
- Cất riêng từng món: theo GIA, ném trang sức chung vào ngăn kéo là tự chuốc vết trầy.
- Lau sau mỗi lần đeo: mồ hôi, kem, xà phòng đọng lại khiến ngọc trông mờ.
Vì sao phải cất riêng: độ cứng Mohs
Vật cứng hơn làm trầy được vật mềm hơn. Theo GIA, ruby (corundum) cứng 9; thạch anh 7; cẩm thạch jadeite 6,5–7; ngọc bích nephrite 6–6,5. Đá mắt hổ thuộc nhóm thạch anh, khoảng 6,5–7. Vì vậy chuỗi ruby hay vòng thạch anh cọ vào vòng ngọc bích mỗi ngày có thể để lại vết xước; nên đeo tách hai tay và cất mỗi món một túi vải. Xem thêm ngọc bích Nephrite và Jadeite khác nhau thế nào.
Cách vệ sinh ngọc bích và đá quý tại nhà
Cách an toàn cho hầu hết ngọc và đá màu là nước ấm, xà phòng nhẹ và bàn chải mềm: theo GIA, phần lớn đá màu làm sạch được bằng nước ấm, nước rửa chén loại nhẹ (không dùng chất tẩy) và bàn chải mềm, với ngọc thì nước ấm pha xà phòng luôn an toàn.
- Pha vài giọt nước rửa chén loại nhẹ vào bát nước ấm tay.
- Nhúng nhanh, chải nhẹ khe chạm bằng bàn chải mềm. Chuỗi hạt xâu dây thì chỉ lau khăn ẩm, không ngâm.
- Tráng trong một bát nước sạch thay vì dưới vòi bồn rửa, như GIA khuyên.
- Lau khô bằng khăn mềm không xơ, để khô hẳn cả dây và phần kim loại rồi mới cất.
Những điều nên tránh: hóa chất, nhiệt, máy siêu âm, hơi nước
Không dùng máy rửa siêu âm, máy hơi nước, nước nóng hay hóa chất tẩy rửa cho đá chưa rõ tình trạng xử lý. Theo GIA, các cách này chỉ an toàn với một số loại đá chưa xử lý; đá ngâm tẩm, lấp khe hay nhuộm màu có thể hỏng.
- Ngọc, cẩm thạch: GIA cho biết máy siêu âm, hơi nước an toàn với ngọc chưa xử lý; ngọc có thể bị axit ấm tác động. Jadeite thường được tẩy axit rồi ngâm polymer (giới buôn bán gọi là Type B), nhuộm màu là Type C; GIA lưu ý đá ngâm sáp, nhựa dễ hỏng vì nhiệt và hóa chất. Xem cẩm thạch Type A, B, C là gì.
- Ruby: máy siêu âm, hơi nước thường an toàn với ruby chưa xử lý hoặc chỉ nung nhiệt. Ruby lấp khe bằng thủy tinh chì hay nhuộm màu chỉ nên lau khăn ẩm, vì theo GIA ngay cả nước chanh cũng có thể làm biến đổi lớp thủy tinh. Xem ruby tự nhiên và ruby xử lý.
- Thạch anh tím: GIA không khuyên dùng hơi nước, không để chịu nhiệt; màu một số viên có thể nhạt nếu phơi ánh sáng mạnh lâu ngày.
- Thạch anh hồng: GIA khuyên tránh máy siêu âm và hơi nước.
Rung của máy siêu âm còn có thể làm lỏng đá trên khung, nên GIA khuyên để thợ làm. Món nào chưa có giấy kiểm định ghi tình trạng xử lý, hãy chăm sóc như đá đã xử lý.
Với vòng tay hạt đá ruby, nên tháo khi tắm, rửa chén và luồn qua bàn tay nhẹ nhàng, không kéo giãn chuỗi.
Bảng tóm tắt cách chăm sóc theo loại đá
Bảng gom độ cứng và cách vệ sinh các loại đá đang có tại Linh Khí Đất Việt. “Chưa có hướng dẫn riêng” nghĩa là chúng tôi chưa tìm thấy trang chăm sóc riêng của GIA cho loại đó.
| Loại đá | Độ cứng Mohs | Vệ sinh tại nhà | Máy siêu âm, hơi nước | Lưu ý riêng |
|---|---|---|---|---|
| Ngọc bích Nephrite | 6–6,5 | Nước ấm, xà phòng nhẹ | Chỉ an toàn với ngọc chưa xử lý | Rất dai nhưng dễ trầy bởi thạch anh, ruby, cát |
| Cẩm thạch Jadeite | 6,5–7 | Nước ấm, xà phòng nhẹ | Không dùng với Type B, C | Tránh nhiệt, hóa chất |
| Thạch anh tím | 7 | Nước ấm, xà phòng nhẹ | Không dùng hơi nước | Tránh nắng gắt lâu ngày |
| Thạch anh hồng | 7 | Nước ấm, xà phòng nhẹ | Tránh cả hai | Cất riêng khỏi ngọc bích |
| Thạch anh trắng, tóc vàng | 7 | Nước ấm, xà phòng nhẹ | Chưa có hướng dẫn riêng | Vẫn có thể mẻ nếu rơi |
| Đá mắt hổ | 6,5–7 | Khăn mềm hơi ẩm | Chưa có hướng dẫn riêng | Lau sạch để dải sáng rõ hơn |
| Ruby | 9 | Nước ấm, xà phòng; ruby lấp khe chỉ lau khăn ẩm | Chỉ với ruby chưa xử lý, nung nhiệt | Dễ làm xước các đá khác |
Bảo quản theo từng loại món
Mỗi kiểu món có điểm yếu riêng: vòng bản liền sợ rơi, chuỗi hạt sợ đứt dây, món viền kim loại sợ hóa chất.
Vòng bản liền ngọc bích, cẩm thạch
Vòng bản liền tiện nguyên khối, không co giãn, nên rủi ro chính là rơi hoặc va vào cạnh bàn, bồn rửa. GIA cho biết nephrite lẫn jadeite đều rất dai, khó vỡ, nhưng rơi xuống nền gạch vẫn có thể nứt, mẻ.
Với vòng tay ngọc bích bản liền tròn hay vòng tay cẩm thạch, khi đeo, tháo nên:
- Chọn đúng ni tay từ đầu theo hướng dẫn đo ni tay; vòng chật là nguyên nhân chính gây kẹt.
- Ngồi đeo, tháo phía trên giường hoặc khăn gấp dày để lỡ tuột tay vòng rơi chỗ mềm.
- Khép các ngón, gập ngón cái vào lòng bàn tay, xoay vòng từ từ qua khớp ngón cái. Có thể xoa chút xà phòng loãng cho trơn hoặc lồng tay vào túi nilon mỏng; đeo xong rửa sạch.
- Vòng kẹt giữa chừng thì đừng cố kéo: giơ tay cao một lúc, làm mát tay bằng nước mát rồi thử lại. Tay sưng, đau, tê thì đến cơ sở y tế.
Chuỗi hạt, lắc tay xâu dây
Phần yếu nhất của chuỗi hạt là sợi dây. Dây co giãn mất dần độ đàn hồi, dây dù có thể sờn ở miệng lỗ hạt, nên kiểm tra định kỳ và thay khi thấy giãn, sờn, trước khi đứt làm rơi hạt.
Đeo vòng tay thạch anh tím hay chuỗi hạt ngọc bích 108 hạt bằng cách luồn qua bàn tay, không kéo căng dây, không ngâm nước lâu. Cần xâu lại dây, bạn nhắn Linh Khí Đất Việt để được hướng dẫn.
Mặt dây, nhẫn có viền kim loại
Với món có viền, chấu hay lớp bọc vàng, phần kim loại cần giữ kỹ hơn phần đá. GIA lưu ý thuốc tẩy chứa clo có thể làm rỗ hợp kim vàng. Hãy xịt nước hoa, thoa kem xong chờ khô mới đeo; thỉnh thoảng soi chấu, khoen, móc khóa, thấy lỏng thì mang đến cửa hàng hoặc thợ kim hoàn. GIA khuyên kiểm tra trang sức khoảng sáu tháng một lần. Phần kim loại ở món của cửa hàng có nhiều lựa chọn chất liệu, nên hỏi cách giữ đúng loại bạn chọn.
Tượng, quả cầu, linh vật để bàn
Đồ để bàn ít cọ xát nhưng dễ đổ. Lau bụi bằng khăn mềm khô hoặc chổi lông mềm, đặt trên đế vững, xa mép bàn và ngoài tầm với của trẻ nhỏ, thú cưng. Khi nhấc quả cầu thạch anh trắng hay tượng, dùng hai tay đỡ từ dưới.
Cây lăn mặt, đá Gua Sha
Dụng cụ làm đẹp từ đá tiếp xúc với da và dầu dưỡng, nên vệ sinh ngay sau mỗi lần dùng: rửa sạch dầu bằng nước ấm, xà phòng nhẹ (cây lăn chỉ lau khăn ẩm, không ngâm cả cây), lau khô rồi cất túi vải. Mỗi người nên dùng một cái riêng.
Đánh bóng ngọc bích, cẩm thạch và làm sáng đá mắt hổ
Tại nhà, việc làm được là làm sạch, không phải đánh bóng. Ngọc, cẩm thạch hay mắt hổ trông xỉn thường do lớp xà phòng, kem, mồ hôi bám mỏng; rửa nước ấm pha xà phòng nhẹ rồi lau khô là độ bóng trở lại.
Đã rửa sạch mà vẫn mờ, có vết xước li ti, thì bề mặt đã mài mòn và cần thợ đánh bóng lại bằng máy, bột mài chuyên dụng. Đừng tự chà bằng giấy nhám, kem đánh răng: dễ làm mặt đá lồi lõm và phần đá mài mất không lấy lại được. Chúng tôi cũng không khuyên bôi dầu, sáp hay hóa chất “làm bóng” trôi nổi; hướng dẫn chăm sóc ngọc của GIA không có bước này, và GIA lưu ý món ngâm polymer dễ hỏng vì hóa chất.
Dải sáng trên đá mắt hổ đến từ cấu trúc sợi song song bên trong (theo Wikipedia), không phải lớp phủ, nên “làm sáng” mắt hổ chỉ là lau sạch bằng khăn mềm hơi ẩm. Mặt Phật bản mệnh tuổi Mùi, Thân đá mắt hổ không có viền kim loại, dây xỏ thẳng qua lỗ, nên nhớ thay dây khi sờn.
Còn “ngọc đeo lâu sẽ lên nước” là quan niệm dân gian. Ngọc lau chùi đều có thể trông bóng hơn, nhưng chúng tôi chưa thấy nguồn ngọc học nào xác nhận ngọc tự đổi màu nhờ người đeo.
Câu hỏi thường gặp
Đeo vòng ngọc bích khi tắm, đi biển có sao không?
Nên tháo. Khi tắm, xà phòng, dầu gội để lại màng làm ngọc mờ và tay trơn dễ va vòng vào bồn. Cát ở nhiều bãi biển chủ yếu là silica, thường ở dạng thạch anh (độ cứng 7), có thể làm xước ngọc bích (6–6,5); GIA cũng khuyên tháo trang sức trước khi xuống hồ bơi có clo.
Ngọc bị mờ, xỉn thì làm gì?
Rửa bằng nước ấm pha xà phòng nhẹ, chải nhẹ bằng bàn chải mềm, tráng trong bát nước sạch và lau khô; phần lớn trường hợp là do màng bẩn. Nếu vẫn mờ hoặc có vết xước, hãy mang đến cửa hàng hay thợ để đánh bóng lại, đừng tự chà bằng bột mài.
Có nên ngâm ngọc, đá trong nước muối không?
Về bảo quản thì không cần. Hướng dẫn chăm sóc của GIA chỉ nêu nước ấm và xà phòng nhẹ. Muối khô khó rửa sạch khỏi lỗ xỏ hạt, sợi dây và khe kim loại; còn ruby lấp khe thủy tinh chì, theo GIA, chỉ nên lau bằng khăn ẩm.
Đeo nhiều vòng đá trên cùng một tay được không?
Được, nhưng tránh để ruby (độ cứng 9) hay thạch anh (7) cọ vào vòng ngọc bích (6–6,5) hằng ngày, vì đá cứng làm trầy đá mềm. Đeo tách hai tay hoặc chọn các vòng cùng loại đá là cách đơn giản để giữ bề mặt.
Thạch anh có bị phai màu khi phơi nắng không?
Theo GIA, màu một số viên thạch anh tím có thể nhạt dần nếu phơi ánh sáng mạnh lâu ngày, còn thạch anh hồng nhìn chung ổn định với ánh sáng. Cách an toàn là cất vòng trong hộp, không để trên bệ cửa sổ.
Đang chọn thêm vòng? Xem các mẫu vòng tay ngọc bích, đọc cách phân biệt ngọc bích thật – giả hoặc thạch anh tóc vàng là gì.
Món đồ bị lỏng dây, xỉn bề mặt hay chưa biết nên giữ thế nào? Gọi 090 399 69 11 hoặc nhắn Zalo kèm ảnh để Linh Khí Đất Việt tư vấn cách chăm sóc, hoặc xin xem ảnh, video thật của các mẫu đang có.
Bài do Ban biên tập Linh Khí Đất Việt biên soạn. Cửa hàng: 25/9 Nguyễn Công Hoan, Phường Cầu Kiệu, TP. Hồ Chí Minh.
