Ngọc bích và cẩm thạch là hai khoáng vật khác nhau dù cùng được gọi chung là “jade” (ngọc): ngọc bích là nephrite, thuộc nhóm amphibole; cẩm thạch, còn gọi là phỉ thúy, là jadeite, thuộc nhóm pyroxene. Nephrite mềm hơn một chút (6–6,5 Mohs so với 6,5–7) nhưng dai hơn, màu thường trầm; jadeite có ánh thủy tinh, màu đa dạng và có thể trong hơn.
“Jade” là gì? Một tên gọi, hai khoáng vật
“Jade” là tên gọi chung chứ không phải tên một khoáng vật. Theo GIA (Viện Ngọc học Hoa Kỳ), jade gồm nephrite, jadeite và, trong một số điều kiện, omphacite màu xanh lục; hai loại gặp nhiều trong trang sức là nephrite và jadeite.
Vì trông giống nhau, cả hai được gọi chung là ngọc suốt nhiều thế kỷ. Theo Wikipedia, phải tới năm 1863 nhà khoáng vật học người Pháp Alexis Damour mới xác định “jade” thực ra là hai khoáng vật riêng biệt.
- Nephrite gần như chỉ gồm một khoáng vật: các sợi tremolite – actinolite (nhóm amphibole) rất nhỏ, mọc đan xen theo mọi hướng. Theo GIA, đây là một silicat chứa canxi, magie và sắt.
- Jadeite là khoáng vật nhóm pyroxene, một silicat của natri và nhôm, thường ở dạng khối gồm nhiều hạt tinh thể nhỏ ghép khít.
Ở Trung Hoa, ngọc dùng từ thời cổ chủ yếu là nephrite, nổi tiếng là vùng Khotan (Hòa Điền, Tân Cương). Jadeite chỉ được dùng nhiều ở Trung Quốc từ cuối thế kỷ 18, dưới tên phỉ thúy (翡翠).
Bảng so sánh ngọc bích (nephrite) và cẩm thạch (jadeite)
Bảng dưới gom các điểm khác nhau chính giữa ngọc bích và cẩm thạch. Số liệu khoáng vật theo GIA; tên gọi theo cách dùng phổ biến ở Việt Nam.
| Tiêu chí | Ngọc bích – nephrite | Cẩm thạch, phỉ thúy – jadeite |
|---|---|---|
| Nhóm khoáng vật | Amphibole (dãy tremolite – actinolite) | Pyroxene |
| Cấu trúc | Bó sợi rất mảnh đan xen như nỉ | Hạt tinh thể nhỏ ghép khít |
| Độ cứng Mohs | 6–6,5 | 6,5–7 |
| Độ dai (chống vỡ, mẻ) | Rất dai, dai hơn jadeite | Rất dai |
| Tỷ trọng | Khoảng 2,95 | Khoảng 3,34 |
| Ánh khi đánh bóng | Thường như dầu, như sáp | Thường như thủy tinh |
| Màu thường gặp | Xanh lá nhạt đến đậm, trắng, vàng, nâu, xám, đen; sắc thường trầm | Nhiều sắc xanh lá, trắng, tím oải hương, vàng, cam đỏ, xám, đen, nâu |
| Độ trong | Thường đục đến hơi trong | Từ đục tới gần trong suốt |
| Nguồn khai thác hay nhắc tới | Trung Quốc (Hòa Điền), Canada, New Zealand, Nga | Chủ yếu miền bắc Myanmar; ngoài ra Guatemala, Nhật Bản, Nga |
| Xử lý thường gặp | Nhuộm màu, ngâm tẩm | Tẩy axit rồi ngâm polymer, nhuộm màu (thị trường gọi Type B, C) |
Chữ “thường” nghĩa là đa số chứ không phải món nào cũng thế; bảng không thay cho giám định.
Độ cứng và độ dai: vì sao ngọc bích mềm hơn mà lại khó vỡ hơn?
Độ cứng Mohs cho biết đá chống trầy xước tốt tới đâu, còn độ dai cho biết đá chịu va đập, chống vỡ mẻ ra sao. Jadeite cứng hơn nên khó trầy hơn một chút; nephrite mềm hơn nhưng dai hơn.
Theo GIA, cả hai đều có độ dai đặc biệt cao, rất khó vỡ hay mẻ, nhờ vô số tinh thể nhỏ cài chặt vào nhau.
Khi so riêng hai loại, nghiên cứu của Bradt và cộng sự trên tạp chí American Mineralogist năm 1973 đo được năng lượng nứt vỡ của nephrite gần gấp đôi jadeite. Nhóm tác giả kết luận jadeite cứng hơn, còn nephrite dai và bền hơn, nhờ các bó sợi đan xen làm vết nứt khó lan thẳng qua đá.
- Vì dai, nephrite là chất liệu quen thuộc để tiện vòng bản liền và chạm chi tiết mảnh như mặt Phật, linh vật.
- Dai không có nghĩa là không vỡ: rơi xuống nền gạch hay đập vào cạnh bàn đá vẫn có thể làm vòng nứt, mẻ, với cả hai loại.
- Đeo chung với món bằng đá cứng hơn (như ruby, độ cứng 9) dễ làm mặt ngọc trầy, nên tách ra hai tay; xem thêm cách bảo quản vòng ngọc bích và đá quý.
Màu sắc, độ trong và ánh: nhìn bằng mắt khác nhau ra sao?
Nhìn bằng mắt, ngọc bích nephrite thường màu trầm, đục hoặc hơi trong, mặt bóng như phủ dầu; cẩm thạch jadeite thường tươi màu hơn, có thể trong hơn, ánh gần như thủy tinh.
Theo GIA, sắc của nephrite thường trầm hơn jadeite. Loại jadeite được đánh giá cao nhất, gần trong suốt với sắc xanh rực như ngọc lục bảo, được gọi là “imperial jade”.
Chiếc vòng tay ngọc bích bản liền tròn là ví dụ điển hình của nephrite: nền xanh rêu, mảng xanh sẫm xen đốm sáng, chất ngọc đục, bóng mịn.
Còn nhẫn cẩm thạch mặt yên ngựa mang sắc xanh lục tươi ở mặt, nhạt dần xuống thân nhẫn thành xanh trắng hơi trong.
Ánh và màu không đủ để kết luận. Theo Wikipedia, jadeite đánh bóng có ánh thủy tinh còn nephrite có ánh như dầu, nhưng đặc điểm hai bên vẫn chồng lấn: có nephrite rất bóng, cũng có jadeite xanh rêu đục. Mặt jadeite đánh bóng đôi khi có gợn lồi lõm nhỏ, gọi là hiệu ứng “vỏ cam”.
Ngọc bích, cẩm thạch, phỉ thúy: tên gọi ở Việt Nam dễ nhầm thế nào?
Ở Việt Nam, “ngọc bích” thường dùng cho nephrite, còn “cẩm thạch” và “phỉ thúy” thường dùng cho jadeite. Tuy vậy, cách gọi không thống nhất: có người gọi mọi loại đá xanh là ngọc bích, có nơi ghép thành “cẩm thạch nephrite”.
- Phỉ thúy là âm Hán Việt của 翡翠, tên tiếng Hoa của jadeite.
- Ngọc bích nghĩa đen là ngọc xanh biếc, nên đôi khi bị dùng cho cả jadeite xanh hoặc đá xanh khác.
- Theo GIA, tên “jade” từng bị gán nhầm cho nhiều loại đá có bề ngoài tương tự; serpentine là một ví dụ từng bị gọi là “ngọc giả”.
Vì vậy, hãy hỏi người bán tên khoáng vật cụ thể (nephrite hay jadeite) thay vì chỉ dựa vào chữ trên nhãn.
“Đá cẩm thạch” ốp lát (marble) là thứ hoàn toàn khác
Nhiều trang về “đá cẩm thạch” thực ra nói về marble, còn gọi là đá hoa: đá biến chất từ đá vôi, chủ yếu là calcite, độ cứng chỉ 3 trên thang Mohs, không liên quan tới cẩm thạch jadeite trong trang sức.
Xử lý thường gặp và khi nào cần giám định?
Cả ngọc bích lẫn cẩm thạch đều có thể đã qua xử lý để đẹp màu hơn. Cách đáng tin cậy để biết khoáng vật và tình trạng xử lý là giấy kiểm định của đơn vị giám định đá quý độc lập.
Theo GIA, jadeite thường được tẩy bằng axit để loại sắc nâu rồi ngâm tẩm polymer; nephrite cũng có thể được ngâm tẩm, và jade nói chung có thể bị nhuộm, phủ bề mặt hoặc xử lý nhiệt. GIA cũng nêu người bán có nghĩa vụ công bố việc xử lý. Với cẩm thạch, giới buôn bán phân loại theo mức xử lý, xem bài cẩm thạch Type A, B, C là gì.
Nên mang đi giám định khi món đồ có giá trị lớn, khi món cẩm thạch có màu xanh rất đều, rất trong, hoặc khi người bán không nói rõ tên khoáng vật và tình trạng xử lý.
Phòng giám định phân biệt nephrite với jadeite qua các phép đo như tỷ trọng và chiết suất, rồi dùng thiết bị chuyên dụng để tìm polymer, thuốc nhuộm. Mẹo cào, đốt, nhỏ hoá chất tại nhà không cho kết luận đáng tin và có thể làm hỏng món đồ; những quan sát an toàn hơn có trong bài cách phân biệt ngọc bích thật – giả.
Nên chọn ngọc bích hay cẩm thạch?
Không loại nào “tốt hơn” tuyệt đối. Chọn ngọc bích nephrite nếu bạn cần món dai, đeo hằng ngày và thích màu trầm, cổ điển; chọn cẩm thạch jadeite nếu bạn thích màu tươi, chất ngọc trong và ánh sáng hơn.
- Đeo hằng ngày, hay va chạm: nephrite dai hơn nên hợp vòng bản liền và người hay làm việc tay chân; jadeite cứng hơn nên ít trầy hơn một chút. Với vòng bản liền, chọn đúng ni cũng quan trọng vì vòng rộng xoay nhiều, dễ va đập; xem hướng dẫn đo ni tay.
- Sở thích màu: thích xanh rêu, xanh lá đậm thì xem ngọc bích; thích xanh táo, xanh lục tươi, tím oải hương hay chất ngọc trong thì xem cẩm thạch.
- Ngân sách: cùng tên gọi vẫn có món phổ thông lẫn món sưu tầm, tùy màu, độ trong, chế tác và tình trạng xử lý; bạn cứ nói ngân sách để cửa hàng gợi ý mẫu phù hợp.
- Theo mệnh: theo quan niệm ngũ hành, xanh lá là màu bản mệnh của mệnh Mộc và màu tương sinh của mệnh Hỏa, áp dụng cho cả hai loại ngọc xanh; xem bảng màu ngũ hành.
Ngọc bích và cẩm thạch tại Linh Khí Đất Việt
Tại Linh Khí Đất Việt, sản phẩm ngọc bích là ngọc bích Nephrite (Nephrite jade), còn dòng cẩm thạch – phỉ thúy là jadeite, gồm 5 mẫu, xuất xứ Myanmar theo thông tin sản phẩm. Các mặt Quan Âm, Di Lặc, Lục Tự Đại Minh Chân Ngôn và mặt Phật bản mệnh bằng ngọc bích đều là Nephrite theo xác nhận của cửa hàng.
Độ dai của nephrite cho phép chạm những chi tiết mảnh như tà áo, đài sen trên mặt dây Quan Âm ngọc bích. Xem thêm các mẫu Phật ngọc và toàn bộ trang sức ngọc bích Nephrite.
Vòng chuỗi hạt cẩm thạch cho thấy sắc xanh táo tươi của jadeite; các mẫu vòng, nhẫn, mặt Phật, khuyên tai có trong danh mục cẩm thạch – phỉ thúy.
Tình trạng xử lý của từng món hiện chưa ghi trên website, nên bạn hỏi rõ trước khi đặt; phần lớn sản phẩm ở shop có giấy kiểm định đi kèm, bạn có thể xin xem giấy để tự tra cứu. Khi nhận hàng, nên quay video lúc mở hộp và chỉ giao dịch qua hotline/Zalo chính thức (xem hướng dẫn mua hàng).
Mỗi món ngọc tự nhiên có vân và sắc độ riêng, không món nào giống hệt món nào. Gọi 090 399 69 11 hoặc nhắn Zalo để xem ảnh, video thật dưới ánh sáng ban ngày và được tư vấn chọn giữa ngọc bích và cẩm thạch. Giá báo trực tiếp khi tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc bích và cẩm thạch, loại nào quý hơn?
Không thể so theo tên gọi. Giá trị từng món phụ thuộc màu, độ trong, độ mịn, kích thước, chế tác và tình trạng xử lý. Jadeite xanh rực, gần trong suốt (imperial jade) được đánh giá rất cao, nhưng một món nephrite màu đẹp, chạm tinh xảo cũng có giá trị riêng.
Phỉ thúy và cẩm thạch có phải là một không?
Trong cách gọi thông thường ở Việt Nam, có: cả hai tên đều chỉ jadeite, chữ phỉ thúy mượn từ tên tiếng Hoa. Một số người bán dùng chữ phỉ thúy cho món màu đẹp, nhưng về khoáng vật vẫn là jadeite.
Có loại nào gọi là “cẩm thạch nephrite” không?
Về khoáng vật thì không: nephrite và jadeite là hai khoáng vật riêng, cụm “cẩm thạch nephrite” thường do ghép tên gọi. Gặp nhãn như vậy, bạn hỏi lại món đó là nephrite hay jadeite, và có giấy kiểm định ghi tên khoáng vật không.
Ngọc bích nephrite có bị trầy xước không?
Có thể. Nephrite cứng 6–6,5, thấp hơn thạch anh (mốc 7 trên thang Mohs), nên cọ với vật cứng hơn vẫn để lại vết. Độ dai giúp ngọc khó vỡ chứ không chống trầy; nên tháo vòng khi làm việc nặng và cất riêng từng món.
Phần nói về màu hợp mệnh trong bài trình bày theo quan niệm ngũ hành, mang tính tham khảo.
Ban biên tập Linh Khí Đất Việt biên soạn các bài kiến thức về ngọc, đá quý và phong thủy trên linhkhidatviet.com. Tìm hiểu thêm về Linh Khí Đất Việt. Hotline/Zalo: 090 399 69 11.
