Ruby tự nhiên là khoáng vật corundum màu đỏ hình thành trong lòng đất. “Ruby xử lý” thường vẫn là ruby tự nhiên, chỉ đã được nung nhiệt hoặc lấp vết nứt bằng thủy tinh chì cho đẹp hơn. Cả hai khác hẳn ruby tổng hợp (tạo trong phòng thí nghiệm) và đá giả.
Theo GIA (Viện Ngọc học Hoa Kỳ), phần lớn ruby trên thị trường đã qua xử lý nhiệt, nên khi mua hãy hỏi “tự nhiên hay tổng hợp, đã xử lý gì” và dựa vào giấy kiểm định của đơn vị giám định độc lập.
Ruby tự nhiên là gì?
Ruby, tên Hán Việt là hồng ngọc, là biến thể màu đỏ của khoáng vật corundum (ôxít nhôm, Al2O3), khai thác từ mỏ. Theo GIA, màu đỏ đến từ nguyên tố vi lượng crôm, crôm càng nhiều đỏ càng đậm; ruby cùng loài với sapphire và có độ cứng 9 trên thang Mohs, cứng hơn hẳn thạch anh (7). Việt Nam cũng có mỏ ruby, như vùng Lục Yên và Quỳ Châu.
5 nhóm “ruby” trên thị trường: bảng so sánh
Món gọi chung là “ruby” thuộc 5 nhóm: ba nhóm corundum tự nhiên (chưa xử lý, nung nhiệt, lấp thủy tinh chì), ruby tổng hợp và đá giả.
| Nhóm | Bản chất | Độ phổ biến, giá trị tương đối | Độ bền, chăm sóc | Giấy kiểm định thường ghi |
|---|---|---|---|---|
| Ruby tự nhiên chưa xử lý | Corundum tự nhiên, giữ nguyên trạng | Hiếm, được đánh giá cao hơn | Rất bền (độ cứng 9) | No indications of heating |
| Ruby tự nhiên đã nung nhiệt | Corundum tự nhiên, nung để cải thiện màu, độ trong | Phổ biến nhất trên thị trường | Bền như ruby chưa xử lý | Indications of heating |
| Ruby tự nhiên lấp thủy tinh chì | Ruby nhiều vết nứt được lấp thủy tinh chứa chì | Giá trị thấp hơn ruby chỉ nung nhiệt | Kém bền với hóa chất, nhiệt cao | Glass filled fissures, lead glass |
| Ruby tổng hợp | Cùng thành phần corundum, tạo trong phòng thí nghiệm | Hợp pháp nếu bán đúng tên | Bền như corundum | Synthetic hoặc laboratory-grown |
| Đá giả mô phỏng | Thủy tinh, garnet, spinel đỏ… | Không phải ruby | Tùy vật liệu | Tên vật liệu thật |
Ruby chưa xử lý và ruby nung nhiệt
Theo GIA, ruby có giấy của phòng giám định độc lập xác nhận không có dấu hiệu nung được đánh giá cao hơn vì hiếm; còn bình thường, người mua nên mặc định viên ruby của mình đã nung. Ruby nung vẫn được giấy kiểm định ghi là corundum tự nhiên, kèm dòng “Indications of heating”. Chỉ phòng giám định mới kết luận được viên đá đã nung hay chưa.
Ruby lấp thủy tinh chì: phải được công bố, chăm sóc riêng
Đây là ruby nhiều vết nứt, gần như đục, được lấp thủy tinh hàm lượng chì cao để trông trong và đỏ đều. Nghiên cứu năm 2006 của GIA kết luận việc này phải được công bố ở mọi khâu mua bán; trong thí nghiệm, amoniac, thuốc tẩy và cả nước cốt chanh đậm đặc đều làm hỏng lớp thủy tinh ở bề mặt. Hàng có rất nhiều thủy tinh có thể bị các phòng giám định nhóm LMHC (gồm GIA, SSEF, Gübelin…) gọi là “Manufactured product” (sản phẩm chế tác), vì thủy tinh hỏng thì đá có thể vỡ rời.
Ruby tổng hợp và đá giả mô phỏng
Ruby tổng hợp cùng thành phần corundum, được nuôi trong phòng thí nghiệm, sản xuất thương mại bằng phương pháp nung chảy ngọn lửa (Verneuil) từ đầu thế kỷ 20. Theo GIA, loại này thường được bán kèm tên hãng và chữ “created”; nó hợp pháp khi gọi đúng tên. Đá giả thì khác thành phần: spinel đỏ, garnet đỏ, thủy tinh màu từng bị gọi nhầm là ruby, như viên “Black Prince’s Ruby” nổi tiếng thực ra là spinel.
Xem thêm cẩm thạch Type A, B, C là gì.
Dấu hiệu nhận biết bằng mắt: tham khảo được tới đâu?
Quan sát bằng mắt chỉ giúp bạn biết món nào cần hỏi kỹ hơn, không đủ để kết luận tự nhiên hay tổng hợp, đã xử lý hay chưa.
- Vân rạn, bao thể không chứng minh điều gì. Ruby lấp thủy tinh vẫn còn vết nứt, đá nung vẫn giữ bao thể.
- Dấu hiệu lấp thủy tinh cần kính phóng đại. Theo GIA, dưới kính hiển vi, vết nứt lấp thủy tinh chì có thể lóe ánh xanh lam, cam khi xoay đá, kèm bọt khí dẹt; mắt thường khó thấy.
- Không hơ lửa, ngâm chanh, giấm hay cào thử. Nhiệt và axit có thể làm hỏng thủy tinh trong ruby lấp đầy; ruby tổng hợp cũng cứng 9 nên cào lên kính, gạch không phân biệt được, lại dễ làm mẻ đá phụ, trầy viền.
Khi còn nghi ngờ, GIA khuyên lấy giấy kiểm định của đơn vị giám định độc lập.
Cách đọc giấy kiểm định ruby
Trên giấy kiểm định, hãy tìm hai thông tin: đá tự nhiên hay tổng hợp, và dòng nhận xét về xử lý. Các cụm từ dưới đây theo bộ từ ngữ chuẩn của nhóm phòng giám định LMHC.
| Cụm từ trên giấy | Ý nghĩa |
|---|---|
| Natural corundum, Variety: Ruby | Corundum tự nhiên, thuộc biến thể ruby |
| No indications of heating (NTE) | Không thấy dấu hiệu nung nhiệt |
| Indications of heating (TE) | Có dấu hiệu nung để cải thiện màu hoặc độ trong |
| Minor / moderate / significant residue in healed fissures (TE1–TE5) | Đã nung, còn cặn trong vết nứt đã liền, từ ít tới nhiều |
| Glass filled fissures, extent: minor / moderate / significant (F1–F3); lead glass | Vết nứt được lấp thủy tinh ở mức ít, vừa hay nhiều; thủy tinh chì |
| Manufactured product / Ruby and glass | Sản phẩm ghép giữa ruby và thủy tinh |
| Synthetic / Laboratory-grown | Ruby tổng hợp, tạo trong phòng thí nghiệm |
Nên tra số giấy trên web của đơn vị cấp và đối chiếu trọng lượng ghi trên giấy với viên đá.
Mua ruby nên hỏi người bán những gì?
Hãy hỏi đủ 5 câu dưới đây; GIA khuyên xin thông tin xử lý bằng văn bản (tin nhắn, hóa đơn).
- Viên này là ruby tự nhiên hay tổng hợp?
- Đá đã qua xử lý gì: nung nhiệt, lấp thủy tinh chì hay cách khác?
- Có giấy kiểm định không, do đơn vị nào cấp, tra số giấy ở đâu?
- Nếu chưa có giấy, người bán có đồng ý để bạn mang đi giám định độc lập không?
- Đá phụ, viền và chấu làm bằng chất liệu gì, chăm sóc thế nào?
Khi nhận hàng, nên quay video lúc mở hộp và chỉ giao dịch qua hotline, Zalo chính thức của cửa hàng. Quy trình đặt hàng xem ở trang hướng dẫn mua hàng.
Các món ruby tại Linh Khí Đất Việt
Linh Khí Đất Việt có vòng tay hạt ruby, nhẫn ruby, mặt dây ruby và mặt Phật bản mệnh tuổi Tuất, Hợi chạm từ ruby. Phần lớn sản phẩm của shop có giấy kiểm định đi kèm; với ruby, bạn nhắn Zalo 090 399 69 11 để xem giấy và hỏi rõ viên đá đã nung hay qua xử lý gì.
Vòng tay hạt đá ruby gồm những hạt tròn cỡ lớn sắc đỏ hồng, nhìn kỹ thấy vân rạn mảnh trong hạt, cũng là lý do nên hỏi kỹ về xử lý. Cỡ chuỗi tư vấn theo số đo, xem hướng dẫn đo ni tay.
Nhẫn đá ruby có viên chủ oval mài giác đỏ thắm, hai vai đính cụm đá nhỏ màu trắng, đai có thể bọc vàng 18K theo yêu cầu. Không muốn đo ni thì có mặt dây đá ruby có viên oval đỏ đậm viền một vòng đá nhỏ màu trắng.
Theo quan niệm Phật giáo dân gian, A Di Đà Phật là vị Phật bản mệnh của người tuổi Tuất, tuổi Hợi; mặt dây Phật bản mệnh tuổi Tuất, Hợi bằng ruby là mặt duy nhất của dòng này chạm từ ruby (xem bài Phật bản mệnh 12 con giáp). Mọi mẫu ruby đang có được gom ở trang đá ruby.
Ruby hợp mệnh gì theo quan niệm ngũ hành?
Theo quan niệm ngũ hành, màu đỏ của ruby thuộc hành Hỏa, nên ruby thường được gợi ý cho người mệnh Hỏa và mệnh Thổ (vì Hỏa sinh Thổ); đây là quan niệm văn hóa, mang tính tham khảo. Xem bảng màu ngũ hành theo mệnh hoặc các mẫu đá hợp mệnh Hỏa.
Bảo quản ruby theo từng loại
Ruby chưa xử lý và ruby nung nhiệt rất bền, rửa bằng nước ấm pha xà phòng là an toàn (theo GIA); chưa rõ món của mình thuộc loại nào thì chăm sóc như hàng lấp thủy tinh.
- Tách ruby khỏi đá mềm hơn. Ruby (độ cứng 9) có thể làm trầy thạch anh (7) hay ngọc bích Nephrite (6–6,5) nếu cọ vào nhau thường xuyên; nên đeo ở hai tay và cất riêng trong túi vải.
- Hàng lấp thủy tinh tránh hóa chất. Theo GIA, món lấp vết nứt, lấp hốc hoặc nhuộm màu chỉ nên lau bằng khăn ẩm; tháo ra khi dùng nước tẩy, chất tẩy có amoniac, khi vắt chanh, nấu ăn.
- Báo thợ trước khi sửa. Nhiệt từ đèn khò và dung dịch tẩy (pickling) của thợ kim hoàn có thể làm hỏng lớp thủy tinh; GIA và nhóm LMHC khuyên tháo đá lấp thủy tinh ra trước khi sửa trang sức.
Cách giữ gìn các loại ngọc, đá khác, xem cách bảo quản vòng ngọc bích và đá quý.
Câu hỏi thường gặp
Ruby nung nhiệt có phải ruby giả không?
Không. Ruby nung nhiệt vẫn là corundum tự nhiên khai thác từ mỏ, chỉ được nung để màu và độ trong đẹp hơn. Theo GIA, phần lớn ruby trên thị trường thuộc nhóm này; điều quan trọng là người bán nói rõ.
Ruby tổng hợp có phải ruby thật không?
Về thành phần thì có: ruby tổng hợp cũng là corundum đỏ, cứng 9. Nhưng nó được tạo trong phòng thí nghiệm, nên phải bán đúng tên “tổng hợp” hoặc “nuôi cấy”; muốn phân biệt, cần giấy kiểm định.
Đá ruby sao là gì?
Ruby sao là ruby có hiệu ứng ngôi sao sáng trên mặt đá. Theo GIA, hiệu ứng này (asterism) xuất hiện khi các kim khoáng vật rutile đan chéo bên trong và viên đá được mài cabochon, tức mặt trên cong tròn. Ruby sao vẫn cần hỏi rõ tự nhiên hay tổng hợp, đã xử lý gì.
Ruby Lục Yên có phải là ruby tự nhiên chưa xử lý không?
Không hẳn. Lục Yên là vùng mỏ ruby từng được tạp chí Gems & Gemology của GIA nghiên cứu (1991), nhưng tên vùng chỉ nói nơi khai thác. Viên đá đã nung hay lấp thủy tinh chưa vẫn phải dựa vào giấy kiểm định.
Mỗi viên ruby có sắc đỏ và vân riêng, màu còn đổi theo ánh sáng. Gọi 090 399 69 11 hoặc nhắn Zalo để xem ảnh, video thật và hỏi rõ tình trạng của đúng món ruby bạn chọn. Giá báo trực tiếp khi tư vấn.
Nội dung về màu hợp mệnh và Phật bản mệnh trong bài trình bày theo quan niệm ngũ hành và quan niệm Phật giáo dân gian, mang tính tham khảo. Đá quý không thay thế cho chăm sóc sức khoẻ hay điều trị y tế.
Bài do Ban biên tập Linh Khí Đất Việt tổng hợp từ tài liệu của GIA và nhóm phòng giám định LMHC. Tìm hiểu thêm về Linh Khí Đất Việt.
