Đá sapphire là gì? Sapphire, tiếng Việt hay viết là saphia, là khoáng vật corundum (ôxít nhôm, Al₂O₃), cùng loài với ruby. Theo GIA (Viện Ngọc học Hoa Kỳ), corundum màu đỏ gọi là ruby, còn mọi màu khác đều là sapphire, quen thuộc nhất là xanh lam do vết sắt và titan tạo nên. Đá cứng 9 trên thang Mohs nên rất bền khi gắn nhẫn, mặt dây.
Sapphire là đá gì? Cùng họ corundum với ruby
Sapphire và ruby là hai tên gọi của cùng một khoáng vật, chỉ khác màu. Viên đỏ là ruby; xanh lam, vàng, hồng, xanh lá, tím, cam, đen hay không màu đều là sapphire, theo GIA.
Chữ sapphire bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp sappheiros, mà GIA cho rằng thời xưa nhiều khả năng dùng để gọi lapis lazuli. Người Việt còn tìm “ngọc sapphire”; chữ “ngọc” ở đây dùng theo nghĩa rộng. Cần tách bạch: ngọc bích trong ngọc học là Nephrite, một khoáng vật khác hẳn. Sapphire thuộc bốn loại “đá quý” truyền thống, như trong bài các loại đá quý và ngọc.
| Đặc tính | Sapphire |
|---|---|
| Khoáng vật | Corundum, Al₂O₃ |
| Màu | Mọi màu trừ đỏ (corundum đỏ là ruby) |
| Độ cứng Mohs | 9 |
| Tỷ trọng | Khoảng 4,00 |
| Chiết suất | 1,762–1,770 |
| Đá tháng sinh, kỷ niệm cưới | Tháng 9; kỷ niệm 5 năm và 45 năm |
Số liệu theo GIA. Với độ cứng 9, sapphire cứng hơn thạch anh (7) khá nhiều nên mặt đá ít bị mờ trầy. Chuyện xử lý, tổng hợp và giấy kiểm định của corundum đỏ đã có trong bài ruby tự nhiên và ruby xử lý khác nhau thế nào; ở đây chỉ nêu điểm riêng của sapphire.
Màu sắc sapphire: xanh lam và các màu “fancy”
Sapphire xanh lam có màu nhờ một lượng rất nhỏ sắt và titan (GIA). Theo Wikipedia, hai ion này cùng hút bớt ánh sáng vàng nên mắt thấy màu xanh; chỉ cần khoảng 0,01% tạp chất. Các màu còn lại được gọi chung là sapphire “fancy”.
| Màu | Ghi chú |
|---|---|
| Xanh lam, xanh đen | Màu quen thuộc; viên quá đậm ngả xanh đen |
| Hồng | Do crom, cùng nguyên tố tạo màu đỏ của ruby |
| Vàng, cam | Nguồn cung tăng nhờ các mỏ ở Đông Phi, Madagascar từ thập niên 1990 |
| Hồng cam | Padparadscha, rất hiếm |
| Xanh lá, tím | Thuộc nhóm fancy |
| Đổi màu | Thường xanh dưới ánh sáng ban ngày, ngả tím dưới đèn sợi đốt |
| Đen, xám, nâu | Thường đục, hay mài tròn vòm, có viên hiện sao |
| Không màu | Gọi là sapphire trắng |
| Đỏ | Là ruby, không gọi “sapphire đỏ”; viên hồng nhạt hơn mới là sapphire hồng |
Padparadscha: sapphire hồng cam hiếm
Padparadscha là sapphire hồng cam đến cam hồng, độ đậm nhạt đến vừa. Tên lấy từ tiếng Sinhala ở Sri Lanka, nghĩa là hoa sen; thuở đầu chỉ đá Sri Lanka mới được gọi tên này. GIA xếp padparadscha vào loại cực hiếm, thường giá trị hơn hẳn phần lớn sapphire fancy, và báo cáo của GIA có thể nêu ý kiến viên đá có đạt tiêu chí padparadscha hay không.
Sapphire sao (star sapphire)
Sapphire sao hiện ngôi sao sáu tia trên mặt đá khi có một nguồn sáng chiếu từ trên xuống. Hiện tượng này gọi là asterism, do vô số sợi kim rutile li ti, giới ngọc học gọi là “silk”, xếp theo các hướng của tinh thể (Wikipedia, GIA).
- Cách mài: bắt buộc mài cabochon, vòm khá cao để sao tụ rõ; sapphire sao đen thường mài dẹt hơn vì dễ tách lớp (GIA).
- Sao đẹp: sáu tia thẳng, đều, chạy hết mép, nằm giữa đỉnh và lướt mượt khi nghiêng đá.
- Viên nổi tiếng: Star of India từ mỏ Sri Lanka (Wikipedia); Star of Asia 330 carat thuộc bảo tàng Smithsonian (GIA).
Rutile cũng là những sợi “tóc” vàng trong thạch anh tóc vàng. Đá chỉ hiện một dải sáng thay vì ngôi sao là hiệu ứng mắt mèo, như ở đá mắt hổ.
Sapphire xử lý nhiệt, khuếch tán berili và sapphire tổng hợp
Theo GIA, một lượng lớn sapphire trên thị trường đã được xử lý màu bằng nhiệt hoặc bằng khuếch tán. Nung nhiệt được thị trường chấp nhận; với viên chất lượng cao, giấy của phòng giám định xác nhận không có dấu hiệu nung làm viên đá hiếm và giá trị hơn.
- Nung nhiệt: rất phổ biến, có dấu vết từ thời La Mã (Wikipedia). Đá nung vẫn là sapphire tự nhiên; người bán nên nói rõ.
- Khuếch tán: dùng nhiệt và hóa chất đẩy một nguyên tố vào đá, màu có thể chỉ nằm ở lớp mỏng gần bề mặt; loại này nhìn chung rẻ hơn đá chỉ nung (GIA).
- Khuếch tán berili: theo Gems & Gemology (2003), đầu những năm 2000 xuất hiện nhiều sapphire cam, hồng cam được khuếch tán berili ở trên 1.800 °C, về sau cả sapphire vàng, xanh và ruby. Có viên phải phân tích bằng khối phổ mới kết luận được.
- Lấp vết nứt: GIA khuyên chỉ lau bằng khăn ẩm; nguyên tắc chung xem bài cách bảo quản vòng ngọc bích và đá quý.
Sapphire tổng hợp và kính sapphire đồng hồ
Sapphire tổng hợp có thành phần corundum như đá tự nhiên nhưng được nuôi trong phòng thí nghiệm. Năm 1902, nhà hóa học Pháp Auguste Verneuil công bố phương pháp nung chảy ngọn lửa tạo ruby tổng hợp, mở đường cho corundum tổng hợp nói chung. “Kính sapphire” của nhiều đồng hồ chính là sapphire tổng hợp, được chọn vì rất khó trầy (Wikipedia). Bán đúng tên “tổng hợp” thì không sai.
Sapphire được khai thác ở đâu?
GIA gọi Sri Lanka là nguồn truyền thống, được bổ sung bởi các phát hiện ở Đông Phi và Madagascar từ thập niên 1990; Myanmar, Tanzania, Úc cũng có tên.
| Nguồn | Điều thường được nhắc tới |
|---|---|
| Kashmir (thung lũng Paddar, Ấn Độ) | Sapphire xanh “nhung” danh tiếng; mỏ lộ ra khoảng năm 1881–1882 và cho sản lượng đỉnh trong thời gian ngắn (báo cáo địa chất La Touche 1890, Wikipedia) |
| Myanmar (vùng Mogok) | Ruby và sapphire chung vùng mỏ nhưng hình thành trong hai loại đá mẹ khác nhau |
| Sri Lanka | Nguồn lâu đời của sapphire xanh, padparadscha và sapphire sao |
| Madagascar | Wikipedia ghi Madagascar dẫn đầu sản lượng tính tới năm 2007, quanh vùng Ilakaka |
| Úc, Thái Lan, Campuchia | Nguồn thương mại; Úc nổi tiếng với sapphire nhiều màu trong một viên |
| Montana (Mỹ) | Sapphire xanh vùng Yogo |
| Việt Nam (Lục Yên, Yên Bái) | Gems & Gemology nhắc tới Lục Yên với ruby, spinel và sapphire |
Đánh giá sapphire theo 4C: màu nặng ký nhất
Màu ảnh hưởng mạnh nhất tới giá trị sapphire, rồi mới tới độ sạch, kiểu mài và trọng lượng (GIA).
| Tiêu chí | Điều được đánh giá cao | Lưu ý |
|---|---|---|
| Màu | Xanh lam ngả tím nhẹ, tông vừa đến hơi đậm, bão hòa mạnh | Ngả xám, quá nhạt hoặc quá tối kém giá trị hơn |
| Độ sạch | Ít bao thể; sapphire xanh thường sạch hơn ruby | Bao thể đe dọa độ bền làm giá trị giảm mạnh |
| Kiểu mài | Đặt vùng màu đẹp ở mặt nhìn trên | Sapphire sao phải mài cabochon |
| Trọng lượng | Viên lớn chất lượng cao rất khan hiếm | Phần lớn sapphire xanh thương mại dưới 5 carat |
Sapphire giá bao nhiêu? Không có con số chung, vì giá mỗi carat chênh nhau rất xa theo màu, độ sạch, xử lý và kích thước. Chỉ nên so những viên cùng tình trạng xử lý.
Phân biệt sapphire với spinel, iolite, tanzanite và thủy tinh
Nhiều đá xanh lam trông giống sapphire nhưng khác độ cứng, tỷ trọng, chiết suất. Bảng dưới giúp hiểu vì sao hay nhầm, không phải để tự kết luận.
| Đá | Khoáng vật | Mohs | Tỷ trọng | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|---|---|
| Sapphire | Corundum | 9 | ~4,00 | Khúc xạ kép, chiết suất 1,762–1,770 |
| Spinel xanh | Spinel | 8 | ~3,60 | Khúc xạ đơn; GIA gọi spinel là “kẻ mạo danh” vì từng bị nhầm với ruby |
| Iolite | Cordierite | 7–7,5 | ~2,61 | Xanh tím theo hướng này, vàng nhạt theo hướng khác; từng bị gọi sai là “water sapphire” |
| Tanzanite | Zoisite | 6–7 | ~3,35 | Ba màu theo ba hướng; chỉ có ở đồi Merelani, Tanzania |
| Thủy tinh | Nhân tạo | Thấp hơn nhiều | Tùy loại | Dễ trầy, mòn cạnh; có thể có bọt khí tròn |
Số liệu theo GIA. Hai loại đá xanh khác cũng hay bị đem so là aquamarine, tức beryl xanh nước biển cùng loài với ngọc lục bảo, và topaz xanh. Riêng sapphire tổng hợp có cùng độ cứng, tỷ trọng với đá tự nhiên; chỉ phòng giám định mới tách được.
Mẹo cào lên kính, hà hơi hay soi đèn pin không đủ để kết luận “real sapphire”, lại có thể làm mẻ đá hoặc trầy viền. Viên có giá trị nên mang tới đơn vị giám định độc lập, và xin thông tin xử lý bằng văn bản khi mua.
Sapphire hợp mệnh gì? (theo quan niệm ngũ hành)
Theo quan niệm ngũ hành, đá hợp mệnh xét theo màu chứ không theo tên đá. Sapphire xanh lam, xanh đen, đen thuộc hành Thủy, được xem là hợp mệnh Thủy và mệnh Mộc (Thủy sinh Mộc). Đây là quan niệm văn hóa, mang tính tham khảo.
| Màu sapphire | Hành | Gợi ý cho mệnh | Mệnh nên cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Xanh lam, xanh đen, đen | Thủy | Thủy, Mộc | Hỏa |
| Vàng, nâu | Thổ | Thổ, Kim | Thủy |
| Hồng, tím | Hỏa | Hỏa, Thổ | Kim |
| Xanh lá | Mộc | Mộc, Hỏa | Thổ |
| Trắng, xám | Kim | Kim, Thủy | Mộc |
Màu cam được mỗi bảng xếp hơi khác, nên với padparadscha hãy xét sắc chiếm phần lớn viên đá. Tra mệnh theo năm sinh ở bảng màu ngũ hành theo mệnh, so với đá khác trong bài đá hợp mệnh gì, hoặc xem trang đá hợp mệnh Thủy.
Nếu bạn thích sapphire, có thể tham khảo
Linh Khí Đất Việt hiện chưa có mẫu sapphire sẵn trên web; nếu bạn cần, nhắn Zalo 090 399 69 11 để được tư vấn và tìm mẫu theo yêu cầu.
Trong các món cửa hàng đang có, gần sapphire nhất là ruby: cùng corundum, cùng độ cứng 9, chỉ khác màu. Cần nói rõ: các món dưới đây là ruby đỏ, đỏ hồng chứ không phải sapphire xanh; theo ngũ hành, màu đỏ thuộc hành Hỏa, khác hành Thủy của sapphire xanh.
Vòng tay hạt đá ruby xâu từ hạt tròn cỡ lớn màu đỏ hồng, lòng hạt có vân rạn và bao thể nhìn thấy được. Cách đo cổ tay xem hướng dẫn đo ni tay.
Người tuổi Tuất, Hợi có thể xem mặt dây Phật bản mệnh A Di Đà chạm ruby: mặt đá đỏ thẫm, viền tạo đài sen, có thể bọc vàng 18K theo yêu cầu. Vị Phật theo tuổi là quan niệm dân gian, xem bài Phật bản mệnh 12 con giáp.
Thích viên đá mài giác gắn ổ như trang sức sapphire, bạn có thể xem nhẫn đá ruby mặt oval bốn chấu hoặc mặt dây đá ruby viền đá nhỏ màu trắng. Các món ruby được gom ở trang đá ruby, các dòng khác ở danh mục đá quý; món nào cũng nên hỏi rõ tình trạng xử lý trước khi chọn.
Bạn đang tìm sapphire xanh, padparadscha hay một viên đá quý hợp mệnh? Nhắn Zalo hoặc gọi 090 399 69 11, hay ghé 25/9 Nguyễn Công Hoan, Phường Cầu Kiệu, TP.HCM (08:00–20:00) để được tư vấn chọn màu theo mệnh, đo ni tay, xem ảnh và video mẫu ruby thật; cần sapphire, cửa hàng sẽ tư vấn và tìm mẫu theo yêu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Sapphire có phải ngọc bích không?
Không. Sapphire là corundum, cứng 9, thường trong và được mài giác cạnh. Ngọc bích là Nephrite thuộc nhóm amphibole, cứng khoảng 6–6,5, đục đến hơi trong. Hai loại khác nhau hoàn toàn về khoáng vật, dù đôi khi đều được gọi chung là “ngọc”.
Sapphire đen, sapphire trắng có phải sapphire thật không?
Có, nếu viên đá là corundum. GIA liệt kê cả màu xám, đen, nâu trong các màu của sapphire; sapphire trắng là corundum không màu. Sapphire đen thường đục, có viên hiện sao sáu tia. Vẫn nên hỏi rõ đá tự nhiên hay tổng hợp, đã xử lý gì.
Sapphire hợp mệnh gì?
Theo quan niệm ngũ hành, tùy màu: xanh lam, xanh đen, đen hợp mệnh Thủy và Mộc; vàng hợp Thổ, Kim; hồng, tím hợp Hỏa, Thổ; xanh lá hợp Mộc, Hỏa; trắng hợp Kim, Thủy. Đây là quan niệm văn hóa, mang tính tham khảo.
Làm sao biết sapphire thật?
Bằng mắt thường gần như không thể chắc chắn, vì sapphire tổng hợp có cùng thành phần và độ cứng với đá tự nhiên, còn đá xử lý vẫn là sapphire tự nhiên. Hãy xin thông tin bằng văn bản và nhờ đơn vị giám định độc lập kiểm tra.
Sapphire là đá tháng mấy?
Theo GIA, sapphire là đá tháng sinh của tháng 9 và là đá kỷ niệm 5 năm, 45 năm ngày cưới. Đá từ lâu gắn với sự cao quý, chân thành, chung thủy; nhẫn đính hôn sapphire xanh của Công nương Diana năm 1981 là ví dụ nổi tiếng.
Nội dung về ngũ hành, hợp mệnh và Phật bản mệnh trong bài theo quan niệm văn hóa Á Đông, mang tính tham khảo. Đá quý không thay thế cho chăm sóc sức khỏe hay điều trị y tế.