Gậy như ý (còn gọi ngọc như ý; chữ Hán 如意, tiếng Anh ruyi) là vật cầm tay có cán dài hơi cong, phần đầu tạc hình nấm linh chi hoặc đám mây. Theo tư liệu bảo tàng, nó khởi đầu gần với cây gãi lưng, rồi thành pháp khí và quà cát tường của cung đình Minh – Thanh. “Như ý” nghĩa là “theo ý muốn”; bày hay tặng gậy như ý là gửi lời chúc “vạn sự như ý” theo quan niệm Á Đông, mang tính tham khảo, không phải lời hứa về kết quả.
Gậy như ý là gì? Tên gọi 如意 nghĩa là gì
Gậy như ý là vật trang trí và nghi lễ của văn hoá Trung Hoa, không phải gậy chống. Chữ 如 là “giống như”, 意 là “ý muốn”. Người phương Tây gọi nó là “sceptre” (quyền trượng), nhưng hồ sơ hiện vật của Bảo tàng V&A (London) lưu ý như ý không tượng trưng cho quyền cai trị. Dạng gãi lưng dân dã thì có tên “bất cầu nhân” (不求人, không cần nhờ ai).
“Ngọc như ý” có hai nghĩa, dễ nhầm
Thường, ngọc như ý là gậy như ý bằng ngọc. Nhưng trong tranh tượng Phật giáo, “ngọc như ý” còn chỉ như ý châu (如意珠, tiếng Phạn cintāmaṇi), một viên ngọc tròn hay đặt trên hoa sen. Ví dụ, tranh tượng Mật giáo thường tả Hư Không Tạng Bồ Tát một tay cầm kiếm báu, tay kia nâng ngọc như ý; mặt dây Phật bản mệnh tuổi Sửu, Dần của cửa hàng chạm đúng viên ngọc tròn này.
Nguồn gốc gậy như ý: từ cây gãi lưng đến vật nghi lễ
Nguồn gốc gậy như ý chưa thống nhất. Một bài khảo cứu của Đại học Sư phạm Chiết Giang (Quang Minh nhật báo, 2024) nêu ba giả thuyết: từ cây gãi ngứa, du nhập theo Phật giáo từ Ấn Độ, hoặc từ một loại binh khí; thuyết cây gãi ngứa được nhiều người theo hơn cả.
| Thời kỳ | Như ý được dùng thế nào |
|---|---|
| Đông Chu | Năm 1977, mộ nước Lỗ ở Khúc Phụ (Sơn Đông) phát lộ một “như ý cào” bằng ngà, hiện vật như ý sớm nhất đã biết. |
| Ngụy Tấn – Nam Bắc triều | Giới sĩ tộc cầm như ý khi thanh đàm; thời Bắc Ngụy, người con chọn chiếc như ý bằng xương về sau lên ngôi Tuyên Vũ Đế. |
| Đường | Tăng sĩ dùng gãi ngứa phổ biến; như ý cũng là vật cầm khi giảng kinh. |
| Tống – Nguyên | Phần đầu chuyển sang dáng nấm linh chi, đám mây. |
| Minh – Thanh | Vật trang trí, vật nghi lễ cung đình, quà mừng thọ, quà ngoại giao. |
Pháp khí Phật giáo: như ý của tăng sĩ và Văn Thù Bồ Tát
Theo từ điển thuật ngữ JAANUS (Đại học Columbia), như ý (tiếng Nhật nyoi) là vật tăng sĩ cầm trong nghi lễ hoặc khi thuyết pháp.
Như ý còn gắn với Văn Thù Sư Lợi Bồ Tát qua cảnh Văn Thù đến hỏi bệnh cư sĩ Duy-ma-cật; bài khảo cứu trên Quang Minh nhật báo kể các bia tạo tượng thời Bắc Ngụy, thời Tùy đã khắc Văn Thù cầm như ý. Nhà sư Đạo Thành đời Tống, trong sách Thích thị yếu lãm, từng băn khoăn: Văn Thù cũng cầm như ý, lẽ nào để gãi ngứa? Ở Việt Nam, Văn Thù quen thuộc hơn với thanh kiếm; mặt dây Phật bản mệnh tuổi Mão của cửa hàng cũng chạm kiếm và cành sen (xem thêm Phật bản mệnh 12 con giáp).
Biểu tượng quyền quý và quà mừng thọ thời Minh – Thanh
Thời Thanh, như ý là vật xa xỉ trong nghi lễ triều đình và món quà được trọng vọng (Wikipedia, dẫn sử gia Craig Clunas). Dịp vua Càn Long mừng thọ 60 tuổi, quan lại đúc 60 chiếc như ý bằng vàng để dâng. Năm 1793, Càn Long tặng phái đoàn Anh của Macartney nhiều như ý; chiếc như ý ngọc nephrite xanh tặng phó sứ George Staunton nay thuộc V&A.
Bảo tàng Cố Cung (Bắc Kinh) giữ hơn 2.000 chiếc như ý thời Minh, Thanh, theo thông tin triển lãm “Cát tường như ý” dịp Tết 2021; có tài liệu ghi gần 3.000 chiếc.
Hình dáng gậy như ý: đầu nấm linh chi, đám mây, cán cong
Như ý điển hình có cán dài uốn nhẹ hình chữ S, đầu to bản tạc như nấm linh chi, đám mây hoặc nắm tay; JAANUS ghi thêm kiểu đầu hình chữ “tâm” (心), cán dài khoảng 30 – 40 cm.
- Đầu linh chi: phổ biến từ thời Tống – Nguyên; trong quan niệm dân gian, linh chi gắn với trường thọ.
- Đầu mây: mép đầu cuộn tròn như đám mây, thường gọi là vân như ý.
- Kiểu “tam khảm”: cán gỗ hồng mộc hay đồng mạ vàng gắn ba mảnh ngọc, phỉ thúy, san hô hoặc mã não (theo bách khoa tiếng Trung).
Chất liệu gậy như ý: ngọc nephrite, jadeite, gỗ, kim loại
Theo Wikipedia, bộ sưu tập như ý của Cố Cung có đủ vàng, bạc, sắt, tre, gỗ, ngà, san hô, sơn mài, pha lê, ngọc và đá quý.
| Chất liệu | Ví dụ có ghi chép | Điều nên biết |
|---|---|---|
| Ngọc Nephrite | The Met (New York): như ý bạch ngọc thời Càn Long, đầu linh chi bằng tourmaline đỏ, dài 27,9 cm. | Cứng khoảng 6 – 6,5 Mohs, dai (theo GIA). |
| Jadeite (phỉ thúy) | Phần lớn là như ý muộn, vì jadeite chỉ được dùng nhiều ở Trung Hoa từ cuối thế kỷ 18. | Cứng 6,5 – 7 Mohs; nên hỏi mức xử lý. |
| Gỗ, tre | Cố Cung có cả nhóm như ý tre gỗ. | Nhẹ, ít vỡ; tránh ẩm. |
| Kim loại, pháp lam | The Met: như ý pháp lam gắn mảng đồng mạ vàng, thế kỷ 18 – 19, dài 44,5 cm. | Có thể xỉn màu. |
Chọn như ý ngọc, hãy hỏi rõ chất liệu: bài Nephrite và Jadeite khác nhau thế nào so sánh hai loại, mục ngọc bích trắng giải thích sắc bạch ngọc, còn với phỉ thúy nên đọc thêm cẩm thạch Type A, B, C.
Ý nghĩa gậy như ý: “vạn sự như ý” là một lời chúc
Ý nghĩa gậy như ý nằm ngay trong tên: mong mọi việc thuận theo ý muốn. V&A gọi đây là vật mang điềm lành, hay được chọn làm quà.
- Lời chúc: “cát tường như ý”, “vạn sự như ý”, nhất là dịp Tết.
- Trường thọ: như ý đầu linh chi hay được chọn làm quà mừng thọ.
- Ghép hình thành câu chúc: thợ chạm thêm hoa trái, con vật lên cán, như chiếc như ý ngà ở The Met chạm quả bầu và dây leo.
Một số trang phong thủy viết rằng gậy như ý giúp thăng quan, tăng tài lộc hay tránh tiểu nhân. Đó là quan niệm dân gian chưa được kiểm chứng, nên Linh Khí Đất Việt không xem đây là công dụng của món đồ. Giá trị rõ ràng của như ý là lịch sử, tay nghề và tấm lòng người tặng.
Cách đặt gậy như ý theo quan niệm: mỗi nguồn một kiểu
Không có quy tắc thống nhất về cách đặt gậy như ý. Ban biên tập không tìm thấy sách cổ hay tài liệu bảo tàng nào quy định hướng đặt; lời khuyên hiện nay đến từ các trang phong thủy và không giống nhau.
- Phòng khách, bàn làm việc: được nhắc nhiều nhất trên các trang tiếng Việt.
- Theo phương vị: có trang khuyên hướng Tây Bắc; trang khác chọn chỗ có sao Nhất Bạch, Lục Bạch, Bát Bạch theo Huyền không phi tinh, tức vị trí đổi theo từng năm.
- Thư phòng, kệ sách: gợi ý theo hình ảnh văn nhân xưa, không phải quy tắc phong thủy.
Về thực tế, nên đặt như ý nằm trên đế vừa khít, mặt phẳng chắc, ngoài tầm tay trẻ nhỏ; đầu và cán là chỗ mảnh, dễ gãy khi rơi. Cách lau, cất xem bài bảo quản ngọc bích và đá quý.
Tặng gậy như ý dịp nào?
Như ý hợp làm quà mừng thọ, chúc Tết, tân gia hay khai trương; nên chọn kích thước hợp chỗ bày của người nhận, kèm đế, hộp và vài dòng chúc.
Nếu bạn thích ý nghĩa như ý, có thể tham khảo
Linh Khí Đất Việt hiện chưa có mẫu gậy như ý sẵn trên web; nếu bạn cần, nhắn Zalo 090 399 69 11 để được tư vấn và tìm mẫu theo yêu cầu. Vài món ngọc bích Nephrite đang có mang cùng tinh thần “lời chúc”, dù không phải gậy như ý:
Tượng long quy ngọc bích là món bày bàn làm việc, kệ sách như cách người xưa trưng như ý; theo quan niệm dân gian, long quy tượng trưng cho sự vững bền, trường thọ.
Mặt long phụng ngọc bích có viền chạm mây xoắn ốc, gần với hoa văn trên đầu như ý; rồng phượng đi đôi là lời chúc vợ chồng hòa hợp, hợp làm quà cưới. Muốn món đeo hằng ngày, mặt dây Phật Di Lặc ngọc bích hay được chọn làm quà mừng thọ như lời chúc an vui.
Các món khác xem ở nhóm linh vật ngọc bích và mục quà biếu; về linh vật để bàn, xem thêm bài tỳ hưu phong thủy.
Câu hỏi thường gặp
Gậy như ý hợp mệnh gì?
Gậy như ý không thuộc riêng mệnh nào. Theo quan niệm ngũ hành, người ta xét màu chất liệu: ngọc xanh lục thuộc Mộc, bạch ngọc hay kim loại thuộc Kim, gỗ nâu thuộc Thổ. Bạn đối chiếu với bảng màu ngũ hành để chọn.
Như Ý Quan Âm có cầm gậy như ý không?
Không. Theo Wikipedia, Như Ý Luân Quan Âm (如意輪觀音) trong bản sáu tay cầm như ý châu và bánh xe pháp; chữ “như ý” trong tên chỉ viên ngọc.
Có cần làm lễ trước khi bày gậy như ý không?
Không bắt buộc. Có gia đình thắp hương trước khi bày theo phong tục riêng, có người chỉ lau sạch rồi đặt lên kệ. Bạn cứ làm theo thói quen của gia đình mình.
Ngọc bội như ý là gì?
Ngọc bội là miếng ngọc đeo trên người. “Ngọc bội như ý” thường chỉ mặt ngọc chạm hình đầu như ý hoặc vân mây như ý, mang cùng lời chúc với cây gậy nhưng nhỏ gọn để đeo. Khi tìm mua, nên hỏi rõ chất liệu và kích thước mặt.
Mua gậy như ý bằng ngọc cần lưu ý gì?
Hỏi rõ chất liệu là nephrite, jadeite hay đá nhuộm màu; với phỉ thúy cần biết mức xử lý. Xem kỹ đầu và cán có vết nứt, mẻ không; món giá trị cao nên giám định tại đơn vị độc lập. Mẹo nhận biết cơ bản có ở bài phân biệt ngọc bích thật giả.
Muốn xem ảnh, video thật các món ngọc bích làm quà mừng thọ, chúc Tết, hay nhờ tìm như ý theo yêu cầu, bạn nhắn Zalo 090 399 69 11, gọi 090 399 69 11 hoặc ghé 25/9 Nguyễn Công Hoan, Phường Cầu Kiệu, TP.HCM (08:00–20:00). Cửa hàng tư vấn chọn món theo mệnh, theo màu và gửi ảnh mẫu thật; cách đặt hàng xem tại hướng dẫn mua hàng.
Phần ý nghĩa và cách đặt gậy như ý trong bài theo quan niệm văn hoá, phong thủy dân gian, mang tính tham khảo, không phải lời hứa về tài lộc, công danh hay may mắn.