Tỳ hưu (chữ Hán 貔貅) là con thú trong truyền thuyết Trung Hoa, thường được tạc với đầu dữ như rồng hay sư tử, thân bốn chân có vuốt, đôi cánh áp sườn và đuôi cuộn. Phong thủy tỳ hưu có tốt không? Theo quan niệm dân gian, tỳ hưu gắn với mong muốn giữ gìn của cải; đây là niềm tin văn hoá, mang tính tham khảo, chưa có bằng chứng nào cho thấy đặt hay đeo tỳ hưu làm thay đổi thu nhập. Giá trị rõ ràng hơn là lịch sử lâu đời của hình tượng và tay nghề chạm khắc.
Tỳ hưu là gì? Nguồn gốc con tỳ hưu trong sử sách
Con tỳ hưu là con gì? Trong sách cổ, “tỳ hưu” ban đầu là tên một loài thú dữ, về sau mới thành thần thú có cánh như ngày nay. Thượng thư (thiên Mục thệ) ví quân lính “như hổ như tỳ”; Sử ký (Ngũ đế bản kỷ) chép Hoàng Đế luyện gấu, tỳ, hưu, hổ để giao chiến với Viêm Đế ở Phản Tuyền.
Lễ ký (thiên Khúc lễ) viết: khi phía trước có mãnh thú thì giương cờ vẽ tỳ hưu. Vì hình ảnh dũng mãnh, chữ “tỳ hưu” từng được dùng để chỉ đạo quân thiện chiến. Sách xưa cũng không thống nhất: Nhĩ Nhã giải “tỳ” là cáo trắng, Thuyết văn giải là loài thuộc họ báo.
Thiên Lộc và Tịch Tà: tỳ hưu một sừng, hai sừng
Chú giải Hán thư (Tây Vực truyện), Mạnh Khang thời Tam Quốc viết: con một sừng có lẽ là Thiên Lộc (天祿, còn viết 天鹿, “hươu trời”), con hai sừng có lẽ là Tịch Tà (辟邪, nghĩa chữ là tránh điều xấu). Ngày nay, tỳ hưu, Thiên Lộc và Tịch Tà thường được dùng gần như cùng nghĩa.
Dấu vết rõ nhất là tượng đá thú có cánh dọc đường thần đạo các lăng mộ Nam triều ở Nam Kinh, Giang Ninh, Đan Dương, Câu Dung, có từ thời Lưu Tống, khoảng 1.500 năm trước. Tượng Tịch Tà nay được Nam Kinh dùng làm biểu tượng thành phố.
Chuyện tỳ hưu “chỉ ăn không thải” từ đâu ra?
Câu hỏi “tỳ hưu không có bộ phận gì” bắt nguồn từ truyện kể rằng tỳ hưu bị trời phạt nên không có hậu môn, chỉ nuốt vàng bạc vào mà không nhả ra. Đây là truyền thuyết dân gian: Ban biên tập không thấy chi tiết này trong các sách cổ kể trên, và Wikipedia cũng ghi phần phong thủy của mục từ chưa có nguồn dẫn.
Hình dáng tỳ hưu: nhận biết qua sừng, cánh, đuôi xoăn
- Đầu: dữ như rồng hoặc sư tử, hay được tạc ngẩng cao.
- Sừng: một sừng hoặc hai sừng, có mẫu chỉ chạm mấu sừng nhỏ ẩn trong bờm.
- Cánh: áp sát thân, chạm gân lông vũ.
- Đuôi: cuộn tròn, vắt lên lưng.
- Chân: bốn chân chắc, vuốt chia ngón rõ.
Chiếc mặt dây tỳ hưu ngọc bích trong ảnh là dạng chạm tròn dáng đứng, bờm xoắn nhiều lọn, gắn sẵn móc treo màu vàng.
Tỳ hưu khác thiềm thừ, long quy ra sao?
Tỳ hưu hay bị nhầm với thiềm thừ (cóc ngậm tiền xu, theo quan niệm bày quay đầu vào trong nhà) và long quy (đầu rồng, mai rùa, hay đặt trên bàn làm việc), vì cùng được dân gian xếp vào nhóm vật phẩm “cầu tài”.
Xem thêm tượng thiềm thừ ngọc bích và tượng long quy ngọc bích để so dáng, hoặc cả nhóm linh vật ngọc bích của cửa hàng.
Tỳ hưu đực cái: phân biệt theo quan niệm
Không có cách phân biệt tỳ hưu đực cái thống nhất. Bách khoa tiếng Hoa ghi lại quan niệm dân gian: con đực một sừng, quay về bên trái, bước chân trái lên trước; con cái ngược lại. Bản tiếng Anh lại chép con hai sừng là con cái (Tịch Tà).
Bách khoa tiếng Hoa cũng ghi: tỳ hưu đơn lẻ thì không phân giới tính. Dân gian còn cho rằng con đực tượng trưng cho tiền vào, con cái tượng trưng cho kho giữ, nên bày theo cặp; khi đeo thì một con, hoặc mỗi tay một con. Các nguồn vênh nhau như vậy, nên chọn theo dáng chạm mình thích là hợp lý hơn.
Ý nghĩa tỳ hưu và tác dụng của tỳ hưu phong thủy theo quan niệm
Theo quan niệm phong thủy dân gian, tỳ hưu tượng trưng cho việc thu hút và giữ gìn của cải, đồng thời là con vật canh giữ nhà cửa. Vì vậy tỳ hưu được nhiều người chọn với mong muốn làm ăn ổn định, tiền bạc biết giữ.
- Người buôn bán: hay đặt tỳ hưu ở quầy hoặc bàn làm việc.
- Quà khai trương, tân gia: tỳ hưu là món quà mang lời chúc.
- Người yêu văn hoá Á Đông: đeo hoặc sưu tầm vì hình tượng và nét chạm.
Đây là ý nghĩa văn hoá, mang tính tham khảo, không phải kết quả có thể hứa trước. Linh Khí Đất Việt giới thiệu tỳ hưu như một món trang sức mang ý nghĩa riêng của người đeo.
Đặt tỳ hưu ở đâu, quay đầu hướng nào?
Quan niệm phổ biến ở Việt Nam là đặt tỳ hưu ở phòng khách, bàn làm việc hoặc quầy thu ngân, đầu hướng ra cửa hay cửa sổ, không quay vào trong nhà. Các nguồn nước ngoài lại nói khác ở vài điểm.
- Hướng đầu: một bài trên NOWnews (Đài Loan) khuyên đầu tỳ hưu không nhìn thẳng cửa chính mà hướng ra cửa sổ hoặc các cửa khác.
- Tránh: đối diện gương, hướng vào nhà vệ sinh, đặt chung với bể cá.
- Độ cao: có nơi nói không đặt thấp hơn đầu chủ nhà, có nơi lại khuyên không đặt quá cao.
Thực tế, nên đặt tỳ hưu trên mặt phẳng chắc, có đế, xa mép bàn và tầm với trẻ nhỏ.
Cách đeo tỳ hưu: vòng tay, mặt dây chuyền
Cách đeo tỳ hưu được nhắc nhiều nhất là đeo tay trái, đầu tỳ hưu hướng ra ngoài, không quay vào người. Một bài tổng hợp trên TVBS (Đài Loan) giải thích theo quan niệm “trái vào, phải ra”; đây là ý kiến dân gian, không có căn cứ kiểm chứng.
- Vòng tay: có nơi theo “nam tả nữ hữu”; thực tế nên chọn tay ít va chạm khi làm việc. Bài đeo vòng phong thủy tay nào tổng hợp các quan niệm này.
- Mặt dây chuyền: đeo ngoài áo làm điểm nhấn hoặc trong áo cho kín đáo.
- Số lượng: thường đeo một con, hoặc mỗi tay một con nếu muốn đủ cặp.
Móc treo có nhiều lựa chọn chất liệu kim loại; kích thước mặt và loại dây, bạn nhắn cửa hàng để được tư vấn. Các mẫu khác ở mục mặt dây chuyền ngọc bích.
Kiêng kỵ khi đeo tỳ hưu
Theo quan niệm dân gian, người đeo tỳ hưu thường tránh để người khác tùy tiện sờ vào món đồ; có nơi khuyên phụ nữ mang thai hoặc người cao tuổi không đeo. Một số người làm lễ theo tín ngưỡng riêng trước khi đeo; việc này tùy niềm tin mỗi người.
Lưu ý có cơ sở hơn là độ bền: ngọc bích Nephrite cứng khoảng 6 – 6,5 trên thang Mohs (theo GIA), nên răng, sừng, mép cánh vẫn có thể mẻ khi va mạnh. Hãy tháo ra khi chơi thể thao, làm việc nặng, tắm bằng xà phòng hay dùng hoá chất tẩy rửa. Cách lau và cất giữ, xem bài bảo quản ngọc bích và đá quý.
Chất liệu thường gặp và tỳ hưu hợp mệnh gì
Tỳ hưu tự nó không thuộc mệnh nào; muốn biết tỳ hưu hợp mệnh gì, người ta chọn theo màu chất liệu, dựa trên bảng màu ngũ hành.
| Chất liệu | Màu thường gặp | Hành của màu (quan niệm) | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ngọc bích Nephrite | Xanh lục, xanh rêu | Mộc | Dai, ít nứt; Mohs 6 – 6,5 |
| Cẩm thạch (Jadeite) | Xanh lá, trắng, tím nhạt | Mộc, Kim, Hỏa tùy màu | Mohs 6,5 – 7; cần hỏi mức xử lý |
| Thạch anh trắng, tím | Trắng trong, tím | Kim (trắng), Hỏa (tím) | Mohs 7 |
| Mắt hổ | Vàng nâu ánh lụa | Thổ | Mohs 6,5 – 7 |
| Kim loại (đồng, mạ vàng) | Vàng ánh kim | Kim | Có thể xỉn màu theo thời gian |
Theo bảng đó, tỳ hưu ngọc bích xanh lục hợp người mệnh Mộc (màu bản mệnh) và mệnh Hỏa (Mộc sinh Hỏa); quan hệ sinh khắc giữa các hành có ở bài ngũ hành tương sinh tương khắc. Nếu phân vân giữa ngọc bích và cẩm thạch, đọc thêm Nephrite và Jadeite khác nhau thế nào và cách phân biệt ngọc bích thật giả.
Phong thủy tỳ hưu có tốt không? Câu trả lời trung thực
Tỳ hưu tốt ở chỗ là một biểu tượng văn hoá lâu đời, một món chạm đẹp và một lời chúc. Còn chuyện tỳ hưu giúp kiếm tiền hay giữ tiền thì chưa có nghiên cứu nào kiểm chứng, nên không nên mua với kỳ vọng đó.
Nhiều người đeo tỳ hưu như lời tự nhắc chi tiêu cẩn thận, hay vì kỷ niệm người tặng. Cách nhìn chung về vòng ngọc, linh vật phong thủy có ở bài đeo vòng ngọc có tác dụng gì. Khi chọn, hãy ưu tiên nét chạm sắc, chi tiết không mẻ, chất liệu được ghi rõ tên.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu là con thứ mấy của rồng?
Câu “tỳ hưu là con thứ chín của rồng” chỉ là cách kể dân gian. Trong các danh sách “rồng sinh chín con” thời Minh thường được dẫn, như của Lý Đông Dương hay Dương Thận, không có tên tỳ hưu; bách khoa Wikipedia xếp tỳ hưu vào nhóm thú giống rồng nằm ngoài danh sách này.
Đeo tỳ hưu tay nào?
Dân gian hay khuyên đeo tay trái, đầu tỳ hưu hướng ra ngoài; cũng có nơi theo nam tay trái, nữ tay phải. Không có quy định bắt buộc. Nên chọn tay ít va chạm để giữ các chi tiết chạm như răng, sừng, cánh không bị mẻ.
Mua tỳ hưu về có cần làm lễ không?
Một số người làm lễ theo tín ngưỡng riêng trước khi đặt hay đeo, số khác chỉ lau sạch rồi dùng. Đây là lựa chọn cá nhân. Về chăm sóc, chỉ cần lau bằng khăn mềm ẩm, tránh hoá chất và cất riêng để không cọ xước với món cứng hơn.
Có nên tặng tỳ hưu làm quà không?
Tỳ hưu là món quà quen thuộc dịp khai trương, tân gia, gửi kèm lời chúc làm ăn thuận lợi. Nên hỏi trước người nhận thích tượng để bàn hay mặt dây. Gợi ý thêm ở mục quà biếu.
Tỳ hưu ngọc bích khác tỳ hưu thạch anh thế nào?
Ngọc bích Nephrite có cấu trúc sợi đan nên dai, ít nứt khi va nhẹ, sắc xanh lục trầm; thạch anh cứng hơn (Mohs 7) nhưng giòn hơn, màu trong, trắng hoặc tím; các loại đá quý và ngọc có so sánh chi tiết hơn.
Muốn xem mặt dây tỳ hưu ngọc bích ngoài đời, nhắn Zalo 090 399 69 11 hoặc gọi 090 399 69 11 để Linh Khí Đất Việt gửi ảnh, video quay thật và tư vấn dây, móc phù hợp. Cách đặt hàng xem tại hướng dẫn mua hàng.
Nội dung về ý nghĩa, cách đặt và cách đeo tỳ hưu trong bài theo quan niệm phong thủy dân gian, mang tính tham khảo, không phải lời hứa về tài lộc hay may mắn.